حسن حسن زاده آملى
444
هزار و يك كلمه (فارسى)
در پيرامون عبارت چغمينى ، و اعتراض قاضىزاده رومى بر وى گفتهايم كه اگر چغمينى به جاى قوس اختلاف منظر ، زاويه اختلاف منظر را عنوان مىكرد اعتراض قاضىزاده به دو رو نمىآورد ، حال در عبارت قوشچى ملاحظه مىفرماييد كه وى مراعات اين مطلب را كرده است كه اختلاف منظر را زاويهء تقاطع دو خط مذكور گرفته است كه از مثل اعتراض قاضىزاده منزّه است . قوله : « و آن طرف خطى بود كه از مركز عالم به موازات خطى كه . . . » همان است كه در شكل 15 گفته آمد . قوله : « گاه باشد كه اين هر دو دائره عرض بر يكديگر منطبق شوند . . . » ناظر به مثل شكل 4 است . در آنجا مورد بحث انطباق دائره ارتفاع و وسط سماء رؤيت بوده است ، و در اينجا انطباق دو دائره عرض با يكديگر عنوان شده است ، و بين اين دو تعبير اختلافى به حسب واقع پيش نمىآيد ، چه اينكه وقتى كوكب بر دائره وسط السماء رؤيت بوده باشد دائره عرض و دائره ارتفاع و دائره وسط سماء به رؤيت هر سه با هم منطبق خواهند شد چنان كه بر خبير در اين علم پوشيده نيست . قوله : « و گاه چنان اتفاق افتد كه كوكب بر منطقة البروج باشد . . . » ناظر به شكل 5 است . و باقى عبارات او نياز به بيان ندارد . تذكره و تبصره : نضد و ترتيب سيّارات در نظر مشهور بدين گونه است : قمر و عطارد و زهره و شمس و مريخ و مشترى و زحل ، به دليلى كه خواهد آمد ؛ اكنون با دانستن اختلاف منظر ، وقت دانستن دليل ترتيب آنها بر نهج مذكور است . اعنى اختلاف منظر يكى از ادله ترتيب بعضى از سيّارات است و با كمك برخى از ادله ديگر وجه ترتيب همه آنها دانسته مىشود كه اينك از جامع بهادرى به نقل عبارت آن مىپردازيم ؛ و چنين فرموده است : وجه ترتيب مذكور آنكه هرگاه در ارصاد متواليه معاينه كردند كه زحل در دورهء خود كاسف بعض بعض ثوابت گشت ، حكم كردند كه فلك زحل تحت فلك ثوابت است .